Sanatan Gyan
सनातन ज्ञानSanatan Gyan

मूल मंत्रBasic mantras

गायत्री मंत्रGayatri mantra

सविताSavitrप्रातःसंध्याDawnरविवारSunday
ॐ भूर्भुवः स्वः।
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि।
धियो यो नः प्रचोदयात्॥

अर्थ: हम उस सविता देव के वरणीय तेज का ध्यान करते हैं। वह हमारी बुद्धि को सन्मार्ग पर चलाए।Meaning: We meditate on the adorable light of the divine Savitr. May that light guide our understanding.

महामृत्युंजयMahamrityunjaya

शिवShivaसोमवारMondayआरोग्यHealth
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात्॥

अर्थ: हम त्रिनेत्र शिव की उपासना करते हैं, जो पोषण करते हैं। जैसे ककड़ी डंठल से छूटती है, वैसे मृत्यु के बंधन से मुक्ति मिले — अमरता से नहीं।Meaning: We worship the three-eyed Shiva, who nourishes. May we be released from death as a cucumber from its stem — not from immortality.

ॐ नमः शिवायOm Namah Shivaya

शिवShivaसोमवारMondayजपJapa
ॐ नमः शिवाय॥

अर्थ: शिव को नमस्कार। पाँच अक्षरों का यह मंत्र शिव-स्मरण का मूल है।Meaning: Salutation to Shiva. These five syllables are the root remembrance of Shiva.

रुद्र गायत्रीRudra Gayatri

रुद्रRudraसोमवारMondayजपJapa
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि।
तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥

अर्थ: हम उस पुरुष को जानते हैं, महादेव का ध्यान करते हैं। वह रुद्र हमारी बुद्धि को प्रेरित करे।Meaning: We know that Purusha. We meditate on Mahadeva. May that Rudra urge our understanding on.

कर्पूरगौरम्Karpuragauram

शिवShivaप्रणामA bowसोमवारMonday
कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम्।
सदावसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि॥

अर्थ: कपूर जैसे गौर, करुणा के अवतार, संसार के सार, जिनके गले में सर्पों का हार है। जो सदा हृदय-कमल में बसते हैं, उन भव को भवानी सहित नमस्कार।Meaning: White as camphor, compassion come down, the essence of the world, a garland of serpents at the throat. I bow to Bhava, who always dwells in the lotus of the heart, together with Bhavani.

करचरणकृतम्Karacharana

शिवShivaपूजा का अन्तEnd of puja
करचरणकृतं वाक्कायजं कर्मजं वा श्रवणनयनजं वा मानसं वापराधम्।
विहितमविहितं वा सर्वमेतत्क्षमस्व जय जय करुणाब्धे श्रीमहादेव शम्भो॥

अर्थ: हाथ, पैर, वाणी, शरीर, कर्म, कान, आँख या मन से जो अपराध हुआ, शास्त्रोक्त हो या न हो, हे करुणा के सागर महादेव, वह सब क्षमा करें।Meaning: Whatever wrong was done by hand, foot, speech, body, act, ear, eye, or mind, whether the rite allowed it or not, forgive it all, ocean of compassion, Mahadeva.

हरे कृष्णHare Krishna

कृष्णKrishnaनामजपThe nameगुरुवारThursday
हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे।
हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे॥

अर्थ: हरि के नाम का जप — कृष्ण और राम। यह महामंत्र नाम-स्मरण के लिए है।Meaning: The great mantra of the names: Krishna and Rama. It is recited as remembrance of Hari.

वासुदेव मंत्रVasudeva mantra

विष्णुVishnuगुरुवारThursdayस्मरणRemembrance
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय॥

अर्थ: भगवान वासुदेव को नमस्कार। विष्णु-कृष्ण के बारह अक्षरों का मंत्र।Meaning: Salutation to Bhagavan Vasudeva, the twelve-syllable mantra of Vishnu-Krishna.

नारायण मंत्रNarayana mantra

नारायणNarayanaगुरुवारThursdayस्मरणRemembrance
ॐ नमो नारायणाय॥

अर्थ: नारायण को नमस्कार।Meaning: Salutation to Narayana.

नारायणि नमोऽस्तु तेNarayani namostute

दुर्गाDurgaशुक्रवारFridayशरणRefuge
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

अर्थ: हे सब मंगलों में मंगल, कल्याण देने वाली, सब काम पूरे करने वाली, शरण देने वाली, तीन नेत्रों वाली गौरी — हे नारायणि, आपको नमस्कार। दुर्गा सप्तशती की नारायणी स्तुति का यही अन्त हर छंद पर आता है।Meaning: Most auspicious of all that is auspicious, gracious one, fulfiller of every aim, giver of refuge, three-eyed Gauri: O Narayani, salutation to you. This is the close of every verse in the Narayani stuti of the Durga Saptashati.

वक्रतुण्डVakratunda

गणेशGaneshबुधवारWednesdayआरम्भA beginning
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटिसमप्रभ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥
ॐ गं गणपतये नमः॥

अर्थ: हे वक्रतुण्ड, महाकाय, कोटि सूर्यों के समान प्रकाश वाले देव — मेरे सब कामों में सदा निर्विघ्नता दो। गणपति को नमस्कार।Meaning: O curved-trunk, mighty one, radiant as a crore of suns — keep every work of mine free of obstacles. Salutation to Ganapati.

गुरु स्तोत्रGuru verse

गुरुGuruगुरुवारThursdayअध्ययनStudy
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः।
गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥

अर्थ: गुरु ब्रह्मा हैं, विष्णु हैं, महेश्वर हैं। गुरु ही साक्षात् परब्रह्म हैं। उन श्रीगुरु को नमस्कार।Meaning: The guru is Brahma, Vishnu, and Maheshvara. The guru is the supreme reality itself. Salutation to that guru.

सर्वे भवन्तुSarve bhavantu

सबके लिएFor allप्रातःDawnमंगलGoodwill
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत्॥

अर्थ: सब सुखी हों, सब निरोग हों। सब मंगल देखें। कोई दुःख का भागी न बने।Meaning: May all be happy. May all be free from illness. May all see what is auspicious. May no one be left to suffer.

असतो माAsato ma

अध्ययनStudyसंध्याSandhyaप्रकाशLight
ॐ असतो मा सद्गमय।
तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मा अमृतं गमय॥

अर्थ: असत्य से सत्य की ओर ले चलो। अंधकार से प्रकाश की ओर। मृत्यु से अमरता की ओर।Meaning: Lead me from the unreal to the real, from darkness to light, from death to what does not die.

कराग्रेKaragre

प्रातःDawnहाथThe handsप्रतिदिनEvery day
कराग्रे वसते लक्ष्मीः करमध्ये सरस्वती।
करमूले तु गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम्॥

अर्थ: हाथ के अग्रभाग में लक्ष्मी, मध्य में सरस्वती, मूल में गोविन्द। प्रातः हाथ देखकर यह स्मरण किया जाता है।Meaning: Lakshmi at the fingertips, Saraswati in the palms, Govinda at the base of the hands. This is remembered on seeing the hands at dawn.

त्वमेव माताTwameva mata

पूजाPujaसमर्पणOffering
त्वमेव माता च पिता त्वमेव। त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव। त्वमेव सर्वं मम देवदेव॥

अर्थ: आप ही माता हैं, पिता हैं, बंधु और सखा हैं। आप ही विद्या और धन हैं। हे देवों के देव, आप ही मेरे सब कुछ हैं।Meaning: You alone are mother, father, kinsman, and friend. You alone are knowledge and wealth. O God of gods, you are everything to me.

शुभं करोतिShubham karoti

दीपLampसंध्याEveningप्रतिदिनEvery day
शुभं करोति कल्याणमारोग्यं धनसम्पदः।
शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥

अर्थ: हे दीप की ज्योति, तुम कल्याण, आरोग्य और धन देती हो। बुरी बुद्धि के नाश के लिए तुम्हें नमस्कार।Meaning: O flame of the lamp, you bring what is auspicious, health, and wealth. Salutation to you, for the ending of hostile thought.

सरस्वती मंत्रSaraswati mantra

सरस्वतीSaraswatiअध्ययनStudyगुरुवारThursday
सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि।
विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा॥

अर्थ: हे वर देने वाली सरस्वती, आपको नमस्कार। मैं विद्या आरम्भ करता हूँ। सिद्धि सदा बनी रहे।Meaning: Salutation to Saraswati, giver of the chosen good. I begin my study. May it come to completion.

सह नाववतुSaha navavatu

गुरु और शिष्यTeacher and studentअध्ययनStudy
ॐ सह नाववतु। सह नौ भुनक्तु। सह वीर्यं करवावहै।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै॥

अर्थ: गुरु और शिष्य दोनों की साथ रक्षा हो। साथ बल बढ़ाएँ। पढ़ा हुआ तेजस्वी हो। हम आपस में द्वेष न करें।Meaning: May teacher and student be protected together, and grow in strength together. May what we study shine. May we not dislike one another.